Sosiálalaš doaibmalohpi
Sosiálalaš doaibmalohpi (Social Licence to Operate, SLO) oaivvilda báikkálašservoša dahje eará váikkuhusa vuollásaš joavkkuid addin dohkkeheami, luohttámuša ja miehtama doibmii, mii váikkuha sin eallimii, kultuvrii, birrasii dahje buresveadjimii. Sosiálalaš doaibmalohpi ii vuođđuduva eiseváldemearrádussii, muhto lea eahpevirggálaš ja čálekeahtes, muhto dattege guovddážis doaimma dohkálašvuođa dáfus. Dan sáhttá govvidit jaskkes soahpamuššan dahje servoša bistevaš árvvoštallamin das, leago doaibma dohkálaš.
Sosiálalaš doaibmalohpi ii leat bissovaš dilli, muhto dat šaddá bistevaš vuorrováikkuhusas doibmiid ja servošiid gaskkas. Dat sáhttá nanosmuvvat dahje hedjonit luohttámuša, vásihuvvon vuoiggalašvuođa ja dan mielde, vásihago searvvuš ahte doaimmas lea ávki vai vahát. Doahpaga ruohttasat leat ruvke- ja luondduriggodatindustriijas, muhto dat lea heivehuvvon maiddái mátkeealáhussii ja erenomážit juohkinekonomiijai, mas dohkkeheami oažžu dávjá dili mielde ja dat lea hearki.
Dán oktavuođas sosiálalaš doaibmalohpi oaivvilda ahte sámesearvvuš dohkkeha mátkeealáhusdoaimma, mii váikkuha sin eallimii, kultuvrrain bargamii dahje ealli kulturduovdagii. Dat lea luohttámuš ja miehtan, man searvvuš lea addán, mii vuođđuduvvá rabas ságastallamii, čađačuovgivuhtii ja árvvusatnimii. Sosiálalaš doaibmalohpi gullá erenomážit dasa, ahte mátkeealáhusdoaibma ollašuhtto vugiin, mii gudnejahttá sámiid vuoigatvuođaid eamiálbmogin, doarju árbevirolaš ealáhusaid (boazodoallu, guollebivdu, meahccebivdu, čoaggin, duodji, tyeji, tuejj) ja gáhtte árbevirolaš dieđu (ärbivuáválâš tiätu, äʹrbbvuõđlaž teâtt, perinteinen tieto). Sosiálalaš doaibmalohpi šaddá mearrediđolaš ovttasbarggus ja dasa eaktun lea, ahte doaimmas ii šatta servošii uhcánačča stuorát hehttehus. Sosiálalaš doaibmalobi lassin hállojuvvo maiddái kultuvrralaš doaibmalobis (Cultural Licence to Operate, CLO), mii deattuha doaimma kultuvrralaš dohkálašvuođa ja dan, ahte mátkeealáhusdoaibma oažžu servoša mandáhta dušše, jos dat gudnejahttá sámekultuvrra árvvuid, árbevieruid ja iešráđđema.
Sosiálalaš doaibmalohpi čatnasa álo kontekstii: dat šaddá dilis, mii laktása dihto áigái, báikái ja servošii. Sámemátkeealáhusas dát oaivvilda, ahte dohkkeheami sáhttet addit máŋggat sierra oassebealit – árbevirolaš ealáhusaiguin bargi olbmot, kulturárbbi hálddašeaddjit ja servoša institušuvnnalaš ovddasteaddjit. Doaibmalohpi doaibmá sihke geavadaga dohkkeheami mihttárin ja gaskaoapmin, mii nanne luohttámuša ja kultuvrralaš iešhálddašeami.
Sámemátkeealáhusas sosiálalaš doaibmalobi eavttut leat:
- Albma oassálastinmáŧolašvuohta ja ráđđádallamat báikkálaš servošiiguin ja/dahje Sámedikkiin.
- Vásttolaš ja ehtalaččat suvdilis doaibmanvuogi čájeheapmi geavadagas. Doaibma ii oaččo dorvvohuhttit dahje heajudit mearkkašahttiláhkai árbevirolaš ealáhusaid, kultuvrra dahje ealli kulturduovdaga suvdilvuođa dahje guoddinnávcca.
- Sosiálalaš suvdilvuođa ja guoddinnávcca gudnejahttin: mátkeealáhus ii galgga hehttet árgga, ávvudeami dahje árbevirolaš geavadagaid ealli kulturduovdagis.
Sosiálalaš doaibmalobi sáhttá manahit, jos doaibma rihkku luohttámuša, dagaha hehttehusa dahje ollašuhtto servoša oassálastima haga. Dat dievasmahttá virggálaš láhkaásaheami vaikko lohpi eiseválddiin livččii ortnegis, servoša dohkkeheami haga doaibma sáhttá manahit dan legitimitehta ja beaggima.
Sosiálalaš doaibmalohpi lea bistevaš ja dynámalaš proseassa, man bajásdoallan lea dávjá váddásutgo dan álgoálgosaš juksan, dasgo dat gáibida doibmiin mearrediđolaš čatnašumi, rabasvuođa ja návcca nuppástahttit doaimmas servoša máhcahaga vuođul. Sámemátkeealáhusas sosiálalaš doaibmalohpi lea guovddáš vásttolašvuođa mihttár ja gáibádus dasa, ahte mátkeealáhus sáhttá doaibmat suvdilis vugiin, man searvvuš lea dohkkehan ja mii hukse luohttámuša. Lea dehálaš deattuhit, ahte sosiálalaš doaibmalohpi ii sáhte vuođđuduvvat miehtamii, man ovttaskas olmmoš lea addán, muhto dat šaddá alo servoša kollektiivvalaš proseassas.
Sosiálalaš doaibmalobi doaba laktása riikkaidgaskasaš eamiálbmogiid vuoigatvuođaide ja viiddit olmmošvuoigatvuođaprinsihpaide, main deattuhuvvo servoša oassálastin, miehtan ja vuoigatvuohta váikkuhit doibmii, mii guoská sin iežaset eatnamiid, kultuvrra ja ealáhusaid.