Bákkolaš kritearat

Vásttolaš ja ehtalaččat suvdilis sámemátkeealáhusfitnodat boahtá sámeservoša siskkobealde. Fitnodat atná ávkin sámekultuvrra návccaid vásttolaččat ja ehtalaččat suvdilit seammás go buvttada mátkeealáhusbálvalusaid ja fállá daid fitnodatdoaimmalaš ákkaiguin. Mátkeealáhusbuktaga eaktivuođa dáhkideami várás galget sámemátkeealáhusbálvalusat vuođđuduvvat rivttes dihtui sámiin ja sámekultuvrras. Vásttolaš ja ehtalaččat suvdilis mátkeealáhusain, mii vuođđuduvvá sápmelašvuhtii, dáhkiduvvo duohtavuođalaš ja eakti mátkeealáhusvásáhus ja muosáhus mátkkálažžii, guhte atná vásttolašvuođa ja ehtalaš suvdilvuođa árvvus. Fitnodagas galget leat dan doaimma mielde lobit ja dat galgá čuovvut lágaid ja mearrádusaid, mat laktásit dan fitnodatdoibmii. Dasa lassin sámemátkeealáhusas fitnodat galgá vuhtiiváldit dan doaimma váikkuhusaid iežas doaibmaguovllu sámeservošii, fitnodaga doaibmabirrasii ja maid sámekultuvrii ja dan seailluheapmái, ovddideapmái ja lunddolaš sirdinvejolašvuođaide boahttevaš buolvvaide.

Sámemátkeealáhus vuhtiiváldá iežas sámeservoša ja fitnodaga doaibmaguovllu servošiid dárbbuid, oainnuid ja fuolaid. Dasa lassin galgá vuhtiiváldit fitnodaga mátkeealáhusas boahtti nuppástusaid váikkuhusaid servoša buresveadjimii. Mátkeealáhus ii galggašii váikkuhit negatiivvalaččat báikkálaš sámeservoša dahje dan ovttaskas lahtuid árgii dahje ávvudemiide ealli kulturduovdagis. Fitnodagas galgá leat iežas doibmii sosiálalaš doaibmalohpi dan váikkuhanguovllu servošiin.

Sápmelašvuhtii vuođđuduvvi mátkeealáhusa dehálamos doaimmaide gullá suodjalit ja bajásdoallat sámekultuvrra ja doarjut dan sirdima boahttevaš buolvvaide. Sámekultuvrra mátkeealáhusas ávkinadni buktagat ja -bálvalusat galget vuođđuduvvat rivttes dihtui fitnodaga iežas eakti sámekultuvrras. Buvttahábmen gáibida nana ipmárdusa kultuvrras, mii hábmejuvvo buvttan. Buvttahábmema ja bálvalusaid ovddideami galgá dahkat sámeservoša kultuvrralaš árvvuid ja oainnuid mielde. Sámekultuvrra gávppálaš ávkinatnimii galgá leat servoša dohkkeheapmi nappo kultuvrralaš doaibmalohpi. Maiddái kultuvrralaš guoddinnávcca rájiid galgá vuhtiiváldit fitnodaga doaimmas.

Sámi mátkeealáhus galgá doaibmat ja vuogáiduvvat dan doaibmaguvlui nu, ahte hearkkes, árktalaš ealli kulturduovdda seailu nu máŋggahámagin go vejolaš maiddái boahttevaš buolvvaide. Sámiid árvvuid, jurddašanvugiid ja árbevirolaš eallinvuogi mielde luonddu galgá seailluhit ja geavahit dan láhkai, ahte dat ealiha olbmuid ja addá birgenlági dahjege luonddus váldo dušše dat mii dárbbašuvvo iige veháge eanet, vai luonddu guoddinnákca seillošii maiddái boahttevaš buolvvaide.

Ekonomalaš suvdilvuohta deattuha báikkálašekonomiijaid doarjuma servoša ja ovttaskas olbmuid dásis. Ekonomalaš suvdilvuođa vuolggasadjin lea dat, ahte nu stuorra oassi mátkeealáhusboađuin báhcet guvlui go vejolaš. Dán sáhttá ollašuhttit dan láhkai ahte addá barggu sámeálbmogii ja báikkálaš fitnodatdoaimmain. Ekonomalaš suvdilvuhtii gullá ovdamearkan lagasborramuša vuoruheapmi ja sámebuktagiid, dego eakti dujiid ja báikkálaš sámebálvalusaid geavaheapmi. Ekonomalaš suvdilvuođa ulbmilin lea mátkeealáhusa integreren sámeservošii dan láhkai, ahte das boahtti ekonomalaš ávki juohkásivččii nu viidát guvlui go vejolaš. Lea hui dehálaš, ahte maiddái ollásit mátkeealáhusa olggobealat sámesearvvuš dovdá mátkeealáhusa positiivvalažžan ja servoša ávkkuheaddji doaibman ja resursan. Mátkeealáhus galgá maiddái doarjut sámi árbevirolaš ealáhusaid vai dat lea ekonomalaččat suvdil. Ekonomalaš guoddinnákca meroštallá mátkeealáhusdoaimmaid dahje mátkkálaččaid stuorámus vejolaš meari, ovdalgo báikkálašálbmoga eallimis boahtá menddo divrras eallit dahje doaibmat iežaset guovllus.

Vásttolašvuohta ja ehtalaš suvdilvuohta galgá gullat buot fitnodaga siskkáldas ja olgguldas gulahallamii ja maid fitnodaga brándda ráhkadeapmái ja bajásdoallamii. Go juohká dieđu viidát fitnodaga vásttolašvuođas ja ehtalaš suvdilvuođas, fitnodat álkidahttá galledeaddji dahkat diđolaš válljejumiid, mat leat ávkin servošii. Galledeaddjit háliidit oahpásmuvvat sámekultuvrii ja oahppat ođđa áššiid iežaset galledemiid áigge. Danin lea dehálaš smiehttat, mo sihkkarasto, ahte dát lihkostuvvá vugiin, mii lea vásttolaš, ehtalaččat suvdilis ja searvvuš dohkkeha dan. Sámeservoša olggobealat mátkeealáhussuorgi ja mátkkálaš eai dábálaččat sáhte earuhit eakti sámebuktaga boasttobuktagis. Vásttolaš ja ehtalaččat suvdilis sámemátkeealáhusas lea dehálaš rolla duohta sámegova juohkimis nu Suomas go maiddai miehtá máilmmi.